Làng cổ Phước Tích: Di sản trăm năm bất ngờ “lên xu hướng”

Làng cổ Phước Tích với tuổi đời hơn 500 năm đã tạo nên tiếng vang lớn và thu hút sự chú ý trên mạng xã hội nhờ sức nóng từ chương trình thực tế “Quán nhà Haha”. Ngôi làng là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia thứ hai của Việt Nam, nổi bật với quần thể nhà rường cổ và nghề làm gốm lâu đời. Để hiểu hơn về làng cổ Phước Tích cũng như những điểm nổi bật của làng, iGotour mời bạn theo dõi bài viết sau đây!

Làng cổ Phước Tích: dấu ấn lịch sử và vị thế di sản hơn 500 năm tuổi 

Nằm bên dòng sông Ô Lâu hiền hòa (ranh giới tự nhiên giữa hai tỉnh Thừa Thiên Huế và Quảng Trị), làng cổ Phước Tích được ví như một “bảo tàng sống” lưu giữ nguyên vẹn hồn cốt làng quê Việt Nam truyền thống. Giữa nhịp sống hối hả, Phước Tích hiện lên như một khoảng lặng bình yên, nơi những giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa được chắt lọc qua hơn nửa thiên kỷ.

Hồn di sản hơn 5 thế kỷ bên dòng Ô Lâu 

Làng cổ Phước Tích – nét Huế xưa dịu dàng bên dòng Ô Lâu (Nguồn: sưu tầm)

Làng cổ Phước Tích được thành lập vào khoảng năm 1470 dưới thời vua Lê Thánh Tông. Qua nhiều biến chuyển của lịch sử, tên gọi của làng cũng được thay đổi theo các thời kỳ như: Kẻ Đôộc, Cảm Quyết, Phúc Giang, Hoàng Giang, Phước Giang,… Đến triều vua Gia Long, làng được đổi thành Phước Tích và được giữ cho đến ngày nay với khát vọng tích phúc đức cho muôn đời con cháu. 

Dòng Ô Lâu bao quanh làng theo hình vòng cung như một dải lụa mềm, vừa cung cấp nguồn phù sa màu mỡ, vừa đóng vai trò như một hào nước tự nhiên che chở cho ngôi làng qua hàng trăm năm biến động. Năm 2009, làng cổ Phước Tích vinh dự trở thành ngôi làng cổ thứ hai của Việt Nam (sau làng cổ Đường Lâm, Hà Nội) và được Nhà nước xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia. 

Chuyện về 12 bến sông và 12 họ tộc tại làng cổ Phước Tích

Là 1 trong 12 bến nước của 12 dòng họ khai phá và phát triển làng (Nguồn: sưu tầm)

Nét văn hóa độc bản của làng cổ Phước Tích là cấu trúc xã hội gắn với 12 bến sông và 12 dòng họ, hay còn gọi là “Thập nhị tôn phái”. 12 bến nước dẫn xuống dòng Ô Lâu không đơn thuần là nơi sinh hoạt, gánh nước hay đón ghe thuyền buôn bán của cư dân xưa, mỗi bến nước mang tên gọi gắn liền với lịch sử của từng dòng họ khai phá làng bao gồm: Đoàn, Hồ, Lê Ngọc, Lê Trọng, Lương Thanh, Nguyễn Bá, Nguyễn Duy, Nguyễn Phước, Phan, Trần, Trương, Hoàng.

Trong đó, Ngài họ Hoàng là Hoàng Minh Hùng – người có công đầu đã được ban sắc phong: “Bổn thổ khai canh Hùng Minh Hầu Dực Bảo Trung Hưng Linh Phò Tôn Thần Hoàng Quý Công – Đặc tấn phụ Quốc thượng tướng quân Cẩm Y Vệ – Quản Tri phó tướng” . Thường được gọi ngắn gọn trong dân gian và văn tế là tiền khai canh Hoàng quý công…tôn thần.

Ngoài 12 dòng họ khai canh đầu tiên, về sau làng cổ Phước Tích phát triển thêm các dòng họ khác như: Lê Văn, Lương Vĩnh, Nguyễn Đình, Lâm, Hoàng Văn,… Họ cùng chung tay đắp đê, lập miếu, xây dựng nhà thờ tộc và phát triển nghề gốm truyền thống. 

Tục “hồi tôn” ít người biết ở làng cổ Phước Tích: khi con gái trở về làm “con trai dòng họ”

Câu chuyện về phong tục “hồi tôn” được hé mở ngay lập tức thu hút sự tò mò của đông đảo khán giả theo dõi chương trình Quán nhà Haha. Theo người Huế xưa, việc đặt tên cho con trai và con gái trong gia đình đều tuân theo những quy củ nghiêm ngặt của dòng tộc. Tuy nhiên, “hồi tôn” lại là một nét văn hóa vô cùng đặc biệt và giàu tính nhân văn.

Khi người phụ nữ không may dở dang, đổ vỡ hôn nhân và trở về nhà mẹ đẻ, gia đình bên ngoại sẽ trang trọng làm lễ đón cô trở lại với dòng họ. Tên của người phụ nữ sẽ được đổi theo quy chuẩn đặt tên dành cho con trai trong họ. Ví dụ chuyển từ tên lót “Lê Thị…” thành “Lê Trọng…”. Hành động này mang ý nghĩa đón nhận và coi cô như một người con trai gánh vác, có vị thế danh chính ngôn thuận trong dòng tộc.

Dù không phải phong tục quá phổ biến, nhưng “hồi tôn” vẫn để lại nhiều suy ngẫm về tinh thần bao bọc của gia đình Việt. Giữa bối cảnh xã hội phong kiến vốn còn nhiều định kiến khắt khe với người phụ nữ ly hôn, phong tục này chính là “vòng tay sưởi ấm”, khẳng định tình thân, nguồn cội và sự chở che mà gia đình dành cho người con gái. 

Khám phá vẻ đẹp nhà rường cổ ở làng cổ Phước Tích

Góc nhìn từ trên cao xuống khuôn viên Nhà Rường Lê Trọng Thị Vui (Nguồn: sưu tầm)

Tuyệt tác không gian “nhà trong vườn, vườn trong làng” – linh hồn kiến trúc của làng cổ Phước Tích

Hiện nay, làng Phước Tích vẫn bảo tồn nguyên vẹn gần 40 nhà rường cổ có tuổi đời từ 100 đến hơn 200 năm tuổi. Bước chân qua những con đường rợp bóng cây xanh mướt, bạn sẽ thấy không gian kiến trúc hài hòa giữa con người và thiên nhiên với lối quy hoạch “nhà trong vườn, vườn trong làng”.

Mỗi ngôi nhà rường ở Phước Tích đều tọa lạc giữa một khu vườn rộng rãi, bao quanh bởi cây ăn trái và hàng rào cây xanh tự nhiên thay cho tường gạch bê tông. Không gian mở giúp giữ trọn sự thoáng đãng, mát mẻ vào mùa hè và ấm áp khi đông về.

Hầu hết nhà rường tại đây được dựng theo lối 3 gian 2 chái truyền thống bằng các loại gỗ quý như mít, kiền kiền, lim,… Toàn bộ hệ thống cột, kèo, xiên, trính được liên kết với nhau bằng kỹ thuật mộng gỗ thủ công. Kỹ thuật giúp công trình đứng vững chãi qua hàng trăm năm mà không cần dùng đến một chiếc đinh sắt nào.

Nghệ thuật chạm khắc tinh xảo của nhà rường xứ Huế

Nghệ thuật chạm khắc tại các nhà rường cũng tạo ấn tượng với du khách vì mang đậm dấu ấn cung đình. Dưới bàn tay tài hoa của các nghệ nhân mộc xưa, từng chi tiết trên bao lam, liên ba, bệ cửa hay đầu kèo đều được chạm trổ công phu các họa tiết tứ linh (long, lân, quy, phụng), tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai) hoặc chữ Hán cổ. Từng đường nét vừa mềm mại, uyển chuyển, vừa toát lên sự bề thế và gu thẩm mỹ thanh tao của gia chủ thời xưa.

Không chỉ dừng lại ở giá trị thẩm mỹ, mỗi ngôi nhà rường tại làng cổ Phước Tích còn là một không gian sinh hoạt gia tộc, nơi gian giữa luôn được dành vị trí trang trọng nhất để thờ phụng tổ tiên. Ghé thăm và trò chuyện cùng những thế hệ con cháu đang sinh sống trong chính ngôi nhà di sản của ông cha, du khách sẽ cảm nhận rõ nét sự tiếp nối bền bỉ của nếp nhà xứ Huế.

Gốm Phước Tích: ngọn lửa di sản và câu chuyện kết nối hiện đại

Gốm Phước Tích nổi tiếng vì có độ bền chắc và lớp men tự nhiên (Nguồn: sưu tầm)

Nghề làm gốm truyền thống đã nuôi sống bao thế hệ cư dân bên dòng Ô Lâu. Không rực rỡ men màu như gốm Bát Tràng hay Chu Đậu, gốm Phước Tích chinh phục giới sành sỏi bằng chất lượng và vẻ đẹp mộc mạc, đượm màu thời gian. 

Vang danh một thời gốm tiến Vua

Từ thời nhà Nguyễn, nghề gốm tại Phước Tích đã phát triển đến thời kỳ hoàng kim và vinh dự được chọn làm vật phẩm tiến Vua. Sản phẩm làm nên thương hiệu lừng lẫy của làng chính là những chiếc om đất, niêu đất dùng để nấu cơm trong Hoàng cung.

Điều này được thể hiện rõ qua câu nói: “Om Phước Tích ngon cơm Hoàng đế”. Hàng trăm chiếc om mỗi năm được tiến cung để nấu gạo de đỏ An Cựu dâng Vua. Theo lời kể của các nghệ nhân làng gốm, những chiếc om này sau khi nấu xong thường phải đập vỡ để lấy phần cơm cháy dưới đáy. Và người dân không được phép giữ lại những kiểu dáng om dành riêng cho hoàng gia để tránh phạm thượng. 

Bí quyết tạo nên sự khác biệt của gốm Phước Tích nằm ở nguồn nguyên liệu và kỹ thuật chế tác khắt khe:

– Chất đất sét đặc biệt: đất sét được khai thác từ vùng đồng trũng quanh làng. Qua quá trình nhào nặn, lọc tạp chất công phu để đạt độ dẻo mịn hoàn hảo.

– Kỹ thuật nung thủ công độc đáo: gốm không tráng men mà được nung liên tục trong nhiều ngày đêm bằng củi với nhiệt độ cao, tạo nên lớp men tự nhiên mang sắc nâu sẫm hoặc đen bóng sang trọng, gõ vào phát ra tiếng vang đanh như chuông đồng.

– Giữ trọn hương vị ẩm thực: nhờ kết cấu xương gốm dày dặn và độ giữ nhiệt tuyệt vời, cơm nấu bằng niêu đất Phước Tích luôn chín đều, dẻo thơm, không hề bị khê hay ám mùi khói.

Gốm Phước Tích qua chương trình thực tế

Trước sự phát triển của đồ gia dụng công nghiệp, nghề làm gốm ở Phước Tích từng đứng trước nguy cơ mai một khi nhiều lò gốm cổ dần tắt lửa. Thế nhưng, hành trình bảo tồn di sản này đã tìm thấy những nhịp cầu kết nối đầy cảm hứng với nhịp sống hiện đại. Tiêu biểu là sự xuất hiện đầy ấn tượng của gốm Phước Tích trong chương trình thực tế “Quán nhà Haha”.

Thông qua góc nhìn gần gũi của các nghệ sĩ và những người thợ làng nghề, quy trình nhào đất, xoay bàn xoay và thổi hồn vào từng thớ đất sét của gốm Phước Tích được tái hiện chân thực, giàu cảm xúc. Bên cạnh những thước phim đậm chất nghệ thuật, câu chuyện của các nghệ nhân còn chạm đến trái tim người xem qua những trăn trở đầy tâm huyết về việc tìm kiếm thế hệ kế tục, làm sao để ngọn lửa lò nung mãi đỏ rực giữa dòng chảy thời đại.

Top trải nghiệm không thể bỏ lỡ khi đến làng cổ Phước Tích

Sức hút của làng cổ Phước Tích đến từ những trải nghiệm chậm rãi, giàu chiều sâu văn hóa và chạm đến mọi giác quan. Nếu có dịp ghé thăm ngôi làng di sản bên dòng Ô Lâu, bạn nhất định đừng bỏ lỡ 5 hoạt động thú vị dưới đây: 

Tự tay làm gốm cùng nghệ nhân địa phương

Chạm tay vào dòng gốm không men nổi tiếng có tuổi đời hơn 500 năm (Nguồn: Quán nhà Haha)

Đến với thủ phủ của nghề gốm tiến Vua mà chưa thử một lần chạm tay vào đất sét thì chuyến đi chưa trọn vẹn. Tại các xưởng gốm truyền thống trong làng, bạn sẽ được các nghệ nhân cao niên tận tình hướng dẫn từng công đoạn cơ bản: từ cách nhào đất, đặt tâm trên bàn xoay thủ công cho đến kỹ thuật vuốt tạo hình.

Cảm giác tự tay nặn nên một chiếc cốc, một chiếc bình hoa hay một chiếc niêu nhỏ xinh xắn mang dấu ấn cá nhân giữa không gian tĩnh lặng của làng cổ chắc chắn sẽ là kỷ niệm khó quên. Sau khi hoàn thành, bạn có thể gửi lại lò để nghệ nhân phơi khô, nung lửa và mang về làm món quà lưu niệm độc bản.

Check-in mùa hoa sen 

Một buổi chiều tại Sen Hà Trì Phước Tích  (Nguồn: sưu tầm)

Nếu ghé thăm làng cổ Phước Tích Thừa Thiên Huế vào khoảng tháng 5 đến tháng 8 hằng năm, bạn sẽ được chiêm ngưỡng khung cảnh thơ mộng tại Hồ Sen Phước Tích. Những đóa sen hồng, sen trắng bung nở rực rỡ giữa mặt hồ xanh mát, tỏa hương thơm dịu nhẹ quyện cùng kiến trúc cổ kính tạo nên phông nền chụp ảnh “nàng thơ” cực hút mắt.

Đi dạo dưới tán Cây Di Sản

Cây Thị di sản xanh tốt quanh năm, tạo bóng mát rượi (Nguồn: sưu tầm)

Ngay gần không gian tâm linh của làng là cây thị cổ thụ hơn 500 năm tuổi, chứng nhân lịch sử gắn liền với quá trình khai phá vùng đất này và đã được công nhận là Cây Di sản Việt Nam. Đứng dưới tán cây rộng lớn, hít thở bầu không khí trong lành và ngắm nhìn ánh nắng xuyên qua từng kẽ lá rêu phong, bạn sẽ cảm nhận rõ sự bình yên như trút bỏ mọi âu lo thường nhật.

Đi thuyền trên dòng Ô Lâu 

Thong thả ngắm cảnh sông nước, có thể kết hợp tổ chức ăn uống nhẹ trên thuyền (Nguồn: sưu tầm)

Một trong những cách để thu trọn vẻ đẹp bình yên của ngôi làng di sản vào tầm mắt là ngồi thuyền gỗ xuôi theo dòng sông Ô Lâu. Khi thuyền nhẹ nhàng rẽ nước, bức tranh làng quê hiện ra đầy thi vị với những rặng tre xanh rì rào, 12 bến nước cổ kính nối tiếp nhau và bóng dáng những mái nhà rường ẩn hiện sau vườn cây trái. Trải nghiệm này đặc biệt lý tưởng vào buổi sáng sớm khi sương mờ còn vương trên mặt nước hoặc lúc hoàng hôn buông xuống, nhuộm vàng cả khúc sông hiền hòa.

Thưởng thức ẩm thực quê

Các món bánh dân gian hấp dẫn (Nguồn: sưu tầm)

Hành trình khám phá làng cổ Phước Tích sẽ càng thêm tròn vị khi bạn dừng chân tại một ngôi nhà rường cổ để thưởng thức những món đặc sản dân dã đậm chất Huế. Không sơn hào hải vị, ẩm thực nơi đây chinh phục thực khách bằng sự tinh tế và mộc mạc:

– Các loại bánh truyền thống: bánh bông cây (hay còn gọi là bánh bông cây tiến Vua), bánh ít tôm thịt, bánh phu thê, bánh hạt sen, bánh ướt thịt heo, bánh quai vạc,…

– Thức uống thanh tao: một ấm trà sen hoặc trà thảo mộc nóng hổi được pha bằng nước giếng làng trong mát, nhâm nhi cùng mứt gừng cay nồng giữa không gian gỗ mộc trầm mặc.

– Bữa cơm quê ấm cúng: nếu đặt trước với người dân địa phương, bạn còn có cơ hội thưởng thức bữa cơm gia đình chuẩn vị Huế với cá bống kho tộ, canh mít non nấu lá lốt hay thịt luộc chấm tôm chua,… Tất cả đều được bày biện trong những chiếc bát, chiếc niêu gốm mộc mạc của chính làng nghề.

Lời kết

Giữa nhịp sống hối hả, làng cổ Phước Tích vẫn lặng lẽ giữ cho mình một khoảng bình yên bên dòng Ô Lâu. Từng nếp nhà rường rêu phong, 12 bến nước cổ kính hay ngọn lửa lò gốm vẫn đang kể những câu chuyện văn hóa đầy tự hào. Qua sức nóng của chương trình thực tế, ngôi làng đã được biết đến nhiều hơn, mở ra một cánh cửa mới để thế hệ trẻ chạm gần đến những giá trị nguyên bản của cha ông.

Hy vọng sự yêu mến của công chúng cùng định hướng gắn kết bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch bền vững sẽ giúp làng cổ Phước Tích sớm hoàn thiện hệ sinh thái dịch vụ, khẳng định vị thế vốn có và trở thành điểm đến không thể bỏ lỡ của du khách trong, ngoài nước trên bản đồ du lịch Cố đô.

Theo dõi Blog.igotour để tìm đọc thêm nhiều thông tin bổ ích liên quan đến du lịch nha!